Kto pilnuje uczciwości wyborów

Liczenie głosów jest jawne

To punkt wyjścia, o którym łatwo zapomnieć: obwodowa komisja liczy głosy jawnie. Nie odbywa się to za zamkniętymi drzwiami — przy czynnościach komisji mogą być obecne osoby do tego uprawnione, a wynik każdego obwodu trafia do podpisanego protokołu, który następnie wędruje do komisji wyższego stopnia.

Jawność nie jest gestem dobrej woli komisji, tylko elementem procedury. Przebieg liczenia opisujemy w artykule Co się dzieje po zamknięciu lokali.

Dwie role, dwóch mocodawców

Mąż zaufania — powołuje komitet wyborczy: Obserwuje pracę komisji przed otwarciem lokalu, w trakcie głosowania i przy liczeniu. Może wnosić uwagi do protokołu i być obecny przy jego przewożeniu do komisji wyższego stopnia.
Obserwator społeczny — powołuje organizacja społeczna: Ma prawo obserwować te same czynności co mąż zaufania, ale nie wnosi uwag do protokołu. Zgłasza go stowarzyszenie lub fundacja, której cele statutowe obejmują sprawy demokracji i praw obywatelskich.

Obie funkcje może pełnić osoba mająca prawo wybierania, która nie jest kandydatem, członkiem komisji wyborczej, komisarzem ani pełnomocnikiem finansowym komitetu. Chętni do bycia mężem zaufania zgłaszają się do komitetu wyborczego, a przyszli obserwatorzy — do organizacji planującej obserwację.

Czego obserwator nie może

Obserwacja nie oznacza udziału w pracach komisji. Osoba obserwująca nie liczy głosów, nie wydaje kart i nie rozstrzyga o ważności głosu — te czynności należą wyłącznie do członków komisji. Nie może też zakłócać głosowania ani prowadzić agitacji; w dniu wyborów obowiązuje przecież cisza wyborcza.

Jak zgłosić protest wyborczy

Jeżeli ktoś uważa, że przy głosowaniu lub ustalaniu wyników doszło do nieprawidłowości, służy mu protest wyborczy. Zasady są ścisłe:

Kto — wyborca ujęty w spisie w danym okręgu, a także przewodniczący właściwej komisji wyborczej i pełnomocnik wyborczy komitetu.
Gdzie — do właściwego sądu okręgowego.
Kiedy — w ciągu 14 dni od podania wyników do publicznej wiadomości przez komisarza wyborczego. To termin nieprzywracalny: po jego upływie protestu nie da się już złożyć.
Z czym — trzeba sformułować konkretne zarzuty i wskazać dowody. Podstawą może być przestępstwo przeciwko wyborom albo naruszenie przepisów przy ustalaniu wyników.

Sąd rozpoznaje protesty w składzie trzech sędziów, z udziałem komisarza wyborczego i przewodniczących właściwych komisji.

Po co o tym pisać

Ten artykuł nie sugeruje, że z wyborami jest coś nie tak. Odwrotnie: pokazuje, że kontrola społeczna jest wbudowana w procedurę, a nie doklejona na wypadek podejrzeń. Im więcej osób wie, jak z niej korzystać, tym mniej miejsca na domysły.

Serwis nie odnosi się do zarzutów formułowanych w tej kampanii ani nie ocenia przebiegu głosowania. Opisuje instytucje, nie spór.

Źródła

Mężowie zaufania i obserwatorzy społeczni — Państwowa Komisja Wyborcza, zakres uprawnień.
Jak wnieść protest wyborczy w wyborach samorządowych — omówienie trybu i terminu.
wybory.gov.pl — serwis Państwowej Komisji Wyborczej.
Miejska Komisja Wyborcza w Krakowie — komunikaty i uchwały komisji.

Serwis Kraków Wybiera nie jest źródłem urzędowym i nie interpretuje przepisów. W sprawach zgłoszenia na obserwatora i trybu protestu rozstrzygają Państwowa Komisja Wyborcza i sąd.